Lê Hồng Dương - người kiến tạo, khôi phục nghề làm tranh dân gian Đông Hồ

       Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ là di sản văn hóa  quí, với những nội dung và nghệ thuật độc đáo hình thành qua nhiều thế hệ làm nên bản sắc riêng của văn hoá Việt Nam. Theo các nhà nghiên cứu về Văn hoá như Nguyễn Bá Vân, Chu Quang Chứ, Từ Thị Loan ... tranh Dân gian Đông Hồ có lịch sử tồn tại trên dưới 500 năm, ra đời thế kỷ 16 phát triển rực rỡ vào thế kỷ 17 và thế kỷ 18. Trong những năm kháng chiến, giặc Pháp càn quyết đốt phá,  nghề làm tranh mai một.

       Nhằm bảo tồn các di sản văn hoá của quê hương đất nước cũng như gìn giữ các làng nghề truyền thống, giữ năm 1967 ông Lê Hồng Dương trưởng ty Văn hoá Hà Bắc cùng các vị cán bộ cơ quan đã đến Đông Hồ để trao đổi với huyện Thuận Thành và xã Song Hồ nhằm khôi phục nghề làm tranh, tiếp đó trưởng ty cử ông Đông Phương và ông Nguyễn Thuần bám cơ sở, tìm hiểu về nghệ nhân, về tư liệu làm tranh ... để chuẩn bị cho việc thành lập cơ sở sản xuất tranh dân gian Đông Hồ. Ý  tưởng ban đẩu của đoản công tác Ty Văn Hoá là thành lập hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp, có con dấu riêng và tài khoản riêng  để ban chủ nhiệm hợp tác xã chủ động trong việc tổ chức sản xuất, chủ động trong việc khai thác đầu vào, đầu ra của sản phẩm. Nhưng phía địa phương kiên quyết không đồng ý với lý do hợp tác xã nông nghiệp toàn xã không có kinh phí để mua sắm và trang trải các khoản chi tiêu vì vậy Đảng ủy, UBND và BCN hợp tác xã muốn thành lập đội sản xuất tranh dân gian Đông Hồ trực thuộc HTX nông nghiệp. Bà con sản xuất và bán tranh nộp tiền vào quỹ HTX, mọi người làm tranh được hưởng công điểm, cuối vụ được  chia lúa, khoai như xã viên làm ruộng ... sau nhieeif lần trao đôit  cuối cùng đoàn công tác của Ty Văn Hoá cũng chấp thuận với đề xuất của địa phương để thành lập đội tranh dân gian trực thuộc HTX Nông nghiệp bởi cái chính là để khôi phục nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, mà nghề của làng cũng đã mai một hơn hai mươi năm ( từ 1945 đến 1967 ) càng để lâu càng khó khôi phục.

Ảnh trưởng ty văn hoá Hà Bắc Lê Hồng Dương

       Bù lại, địa phương cũng chấp thuận gợi ý của trưởng ty Lê Hổng Dương cử nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam là người có tay nghề, tâm huyết và có uy tín quy tụ các nghệ nhân cũng như năng lực điều hành cơ sở sản xuất tranh dân gian. Từ đó đội tranh dân gian Đông Hồ  được ra đời với 50 nghệ nhân ( thực chất là 50 hội gia đình ) trực thuộc HTC Nông nghiệp toàn xã do Nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam làm Đội trưởng.

      Ngay trong năm 1967, mặc dù chưa có kế hoạch nhưng trưởng ty Lê Hồng Dương đã chỉ đạo phòng Kế hoạch Tài chính và Trạm vật tư cấp cho Đông Hồ 300 tờ giấy khổ 109 x 79 để sản xuất đợt đầu ( gọi là sản xuất thử ) năm 1968 cấp cho đội tranh dân gian Đông Hồ 2 tấn giấy, năm 1969 cấp cho Đội tranh dân gian Đông Hồ 3 tấn giấy, năm 1970 cấp cho đội tranh dân gian Đông Hồ 5 tấn giấy, bà con trong đội sản xuất tranh dân gian Đông Hồ vui vẻ, phấn khởi làm ngày làm đêm, số lượng, chất lượng tranh ngày càng nâng cao. Để tìm đầu ra cho sản phẩm trưởng ty Lê Hồng Dương đã chỉ đạo công ty phát hành sách của tỉnh hỗ trợ Đông Hồ bày bán tranh ở tất cả các hiệu sách nhân dân trên địa bàn toàn tỉnh, tạo điều kiện cho đội tranh dân gian Đông Hồ kết nối với công ty phát hành sách các tỉnh Đồng bằng sông Hồng và trung du Bắc Bộ để Đông Hồ tiêu thụ sản phẩm. Bà con xã viên cũng tích cực tìm kiếm bạn hàng và còn đi bán tranh ở một số chợ quê trong vùng.

       Năm 1970 triển lãm nghệ thuật in sách Quốc tế gọi tắt là IBA, tổ chức tại lai xich ( cộng hoà dân chủ Đức ), gồm 75 nước tham gia, trong đó có gian hàng của Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Nhìn lại những sản phẩm của ta, bên cạnh cơ sở in Tiến Bộ được cộng hoà dân chủ Đức giúp còn lại là các máy in các địa phương chủ yếu của Pháp cũ, vừa đạp chân, vừa quay tay, lại hết hạn sử dụng. Vậy  mà tại triển lãm này ta được tặng thưởng một Huy chương Vàng về “ Phương Pháp in cổ truyền “ - phương pháp in tranh Đông hồ đã quyết Đinh vào thắng lợi đó. Sau thành tích tại triển lãm trên, năm 1971 các bạn Pháp đã đặt mua 10 vạn bức tranh dân gian Đông Hồ, ký kết thông qua Xunhasaba ( tổng Công ty xuất nhập khẩu Văn hoá - đơn vị trực thuộc Bộ Văn hoá ) Từ năm 1972 đến1983 hàng loạt các nước Đông Âu, Bắc Âu và một số nước trung cận Đông, Mỹ La Tinh cũng đã đặt mua tranh dân gian Đông Hồ, Thị trường của cơ sở tranh dân gian Đông Hồ thật rộng rãi. Một khó khăn về nguyên vật liệu để sản xuất tranh dân gian đảm bảo đúng chất liệu truyền thống, đó là việc khai thác vỏ cây Dương, cây Dó để làm giấy Dó ( làng nghề làm giấy Dó: làng Dương Ổ, xã Phong Khê, huyện Yên Phong nay là khu phố Dương Ổ, phường Võ Cường. Tỉnh Bắc Ninh ). Ngay trong năm 1971 để giải quyết khó khăn cho cơ sở, trưởng ty Văn hoá Lê Hồng Dương đã kiến nghị với Trung Ương để chỉ đạo 6 tỉnh miền núi phía Bắc: Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Cạn, Thái Nguyên, Hà Giang, Tuyên Quang tạo điều kiện cung cấp nguyên liệu võ cây Dương, cây Dó để bà con Dương Ổ làm giấy Dó đáp ứng nhu cầu sản xuất  tranh, nhờ đó hàng năm cơ sở Đông Hồ đã sản xuất cung cấp cho thị trường trong nước và quốc tế hàng chục vạn bức tranh.

Trưởng ty Văn hoá Lê Hổng Dương trong chuyến Công tác tại Nhật bản

      Là một người con của làng tranh dân gian Đông Hồ tôi rất vui mừng, phấn khởi trước sự hồi sinh của một làng nghề sau 22 năm gián đoạn. Bên cạnh sự nỗ lực cố gắng của nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam và các nghệ nhân trong làng, là sự giúp đỡ của các cơ quan ban nghành từ trung ương đến địa phương. Đặc biệt là sự quan tâm sâu săc luôn đồng hành cùng làng nghề của Trưởng Ty Văn Hoá Lê Hồng Dương, có thể khẳng định rằng ông Lê Hổng Dương là người đã kiến tạo, khôi phục nghề làm tranh dân gian Đông Hồ. Nhờ ông Lê Hồng Dương mà cả gia đình tôi đã tiếp tục gắn bó với nghề gần  60 năm nay, được gìn giữ nghề truyền thống của cha ông để lại, cha tôi nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam đã được Chủ tich nước phong tặng Nghệ nhân Ưu tú và là Nghệ nhân Ưu tú đâu tiên của làng tranh Dân gian Đông Hồ và cũng là Nghệ nhân Ưu tú đầu tiên của tỉnh Bắc Ninh ( thuộc lĩnh vực thủ công Mỹ Nghệ ), vợ tôi và em trai  tôi cũng đã được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, cả hai đều là chủ cơ sở sưu tầm và sản xuất tranh dân gian Đông Hồ tại địa phương. 

Thông tin tác giả

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa

Làng tranh Đông Hồ, khu phố Đông Khê                                                         Phường Thuận Thành, Tỉnh Bắc Ninh

 ĐT : 0966405957